Jaki jest wpływ przemysłu modowego na zanieczyszczenie planety?

Widzisz w sklepach coraz tańsze ubrania i zastanawiasz się, jaki jest ich koszt dla planety? Z tego tekstu dowiesz się, jak przemysł modowy wpływa na zanieczyszczenie środowiska, klimatu i nasze zdrowie. Poznasz też konkretne kierunki zmian po stronie marek, polityków i konsumentów.

Jak nadprodukcja ubrań wpływa na klimat i zasoby naturalne?

W latach 2010–2020 globalna produkcja włókien tekstylnych wzrosła z 68 mln ton do 109 mln ton. To oznacza nie tylko większą sprzedaż, ale przede wszystkim ogromne obciążenie dla planety. Statystyczny Europejczyk kupuje już kilkanaście kilogramów odzieży rocznie, a w Polsce wydajemy około 1200 zł na ubrania na osobę w ciągu roku. Ubrania nosimy jednak krótko i zbyt szybko lądują one w koszu.

Badania z 20 krajów pokazują, że dziś używamy mniej niż 50% ubrań z własnej szafy. Reszta zajmuje miejsce, a po krótkim czasie staje się odpadem. W efekcie powstaje wykładniczy wzrost zużycia zasobów, emisji i śmieci – co roku dokładamy kolejne 2–3% produkcji, a z nimi paliwa kopalne, wodę, chemię i energię. Przemysł modowy odpowiada już za około 10% globalnych emisji CO2, więcej niż łącznie lotnictwo i żegluga.

Fast fashion i „moda kopalna”

Fast fashion bazuje na bardzo tanich, szybko rotujących kolekcjach. Duże sieci nie wprowadzają już dwóch sezonów, lecz nawet 6 i więcej kolekcji rocznie. Żeby ceny były niskie, marki opierają się na materiałach syntetycznych, takich jak poliester, który powstaje z ropy naftowej. Organizacje ekologiczne nieprzypadkowo nazywają to zjawisko „modą kopalną”.

Paliwo kopalne jest obecne w każdym etapie – od produkcji włókien, przez farbowanie, aż po transport na drugi koniec świata. Według kampanii Fossil Fuel Fashion moda odpowiada za około 1,2 mld ton CO2 rocznie. Prognozy mówią, że do 2050 roku przemysł odzieżowy może zużyć ponad 26% globalnego budżetu węglowego, jeśli nie nastąpi radykalna zmiana.

Ogromne zużycie wody i degradacja gleb

Każdy T-shirt i para dżinsów ma swój „wodny ślad”. Do wyprodukowania jednej koszulki potrzeba nawet 2,7 tys. litrów wody, a pary dżinsów około 14 tys. litrów. Przy około 100 mld sztuk odzieży produkowanych rocznie daje to miliardy ton wody zużywanej i często trwale zanieczyszczanej.

Produkcja bawełny wymaga wysokiej temperatury i bardzo dużych ilości wody. W krajach takich jak Indie, Pakistan, Uzbekistan czy Chiny prowadzi to do pustynnienia i zanikania naturalnych zbiorników. Klasycznym przykładem jest Jezioro Aralskie, które dziś zajmuje jedynie 10–20% pierwotnej powierzchni. Intensywny wypas kóz i owiec na potrzeby wełny i kaszmiru przyspiesza erozję gleby, a wycinka lasów pod wiskozę i modal zmniejsza bioróżnorodność.

Moda stała się drugim – po przemyśle paliw kopalnych – najbardziej szkodliwym dla planety sektorem gospodarki, łącząc wysokie emisje CO2, gigantyczne zużycie wody i masową produkcję odpadów.

Jak przemysł modowy zanieczyszcza wodę, glebę i oceany?

Produkcja tekstyliów to jedna z najbardziej chemiochłonnych gałęzi przemysłu. W procesach barwienia i wykańczania tkanin wykorzystuje się toksyczne barwniki, rozpuszczalniki, środki wybielające i impregnaty. W wielu fabrykach na globalnym Południu ścieki z tych procesów trafiają niemal bez oczyszczania do rzek i wód gruntowych.

ONZ szacuje, że barwienie tkanin to drugie co do wielkości źródło zanieczyszczenia wód na świecie. W takich miejscach jak Hazaribagh czy Kamrangirchar w Bangladeszu, gdzie skupione są garbarnie skór, mieszkańcy oddychają mieszanką toksycznych oparów. Według WHO nawet 90% ludzi w tych slumsach umiera przed 50. rokiem życia, cierpiąc przy tym na choroby skóry, nowotwory i uszkodzenia narządów.

Mikroplastik z prania ubrań

Mniej widocznym, ale wyjątkowo poważnym problemem jest mikroplastik z tkanin syntetycznych. Każde pranie poliestrowej bluzy czy legginsów uwalnia tysiące mikrowłókien, które trafiają do kanalizacji, a później do rzek i oceanów. Rocznie prane ubrania uwalniają około pół miliona ton mikrowłókien – to odpowiednik ponad 50 miliardów plastikowych butelek.

Te cząsteczki nie ulegają biodegradacji i wchodzą w łańcuch pokarmowy, zaczynając od planktonu, przez ryby, aż po człowieka. Coraz częściej wykrywa się mikroplastik w wodzie pitnej i tkankach ludzkich, co budzi poważne obawy lekarzy i toksykologów.

Góry odpadów tekstylnych

Fast fashion tworzy też lawinę odpadów. Szacuje się, że co roku na wysypiska trafia około 92 mln ton ubrań, a tylko 20% tekstyliów jest zbieranych do ponownego użycia lub recyklingu. Reszta zalega na składowiskach lub jest spalana. Niektóre rzeczy – zwłaszcza syntetyczne – rozkładają się nawet do 200 lat.

Obrazowo mówi się, że co sekundę jedna „śmieciarka ubrań” trafia na wysypisko lub do spalarni. Ubrania nienoszone, ale „niemodne” bywają niszczone już na etapie magazynu. Producenci nie chcą zalewać rynku przecenami, więc wybierają utylizację, często w krajach globalnego Południa, gdzie nadzór środowiskowy jest słabszy.

• wąchanie ubrań i testy jakości zamiast rzetelnego recyklingu,
• spalanie niesprzedanych kolekcji,
• eksport odpadów tekstylnych do biedniejszych państw,
• składowanie odzieży na nielegalnych wysypiskach.

Według Fashion Revolution aż 88% dużych marek nie ujawnia skali swojej produkcji. Brak transparentności oznacza, że konsumenci nie wiedzą, jak duże ilości odpadów powstają w tle ich wyborów.

Jak przemysł modowy wpływa na ludzi i prawa człowieka?

Produkcja większości taniej odzieży odbywa się w krajach globalnego Południa – w Chinach, Bangladeszu, Indiach, Pakistanie czy Kambodży. To tam tworzy się ogromna część łańcucha dostaw, a jednocześnie to te regiony najostrzej odczuwają skutki kryzysu klimatycznego.

W latach 2019/2020 w indonezyjskich ośrodkach produkcyjnych doszło do poważnych powodzi, które zmyły całe dzielnice slumsów zamieszkiwanych przez pracowników fabryk. W indyjskim stanie Karnataka, ważnym centrum przemysłu odzieżowego, w 80% okręgów wystąpiła susza i nieurodzaj. Rządowy think tank Niti Aayog ostrzegł, że w 21 miastach Indii, w tym w Bengaluru, może dojść do wyczerpania wód gruntowych.

Ekstremalne warunki pracy

W takich realiach pracownicy fabryk ubrań są szczególnie podatni na wyzysk. Wielu z nich to migranci wewnętrzni, którzy przenieśli się z obszarów wiejskich dotkniętych suszą lub nieurodzajem. W nowym miejscu często nie mają sieci wsparcia rodzinnego, więc łatwiej godzą się na niskie płace, długie godziny pracy i niebezpieczne warunki.

Dyrektor Cornell Global Labour Institute, Jason Judd, zwraca uwagę, że „koszmar klimatyczny Globalnej Północy” jest już codziennością w Bangladeszu, Pakistanie czy Kambodży. Pracownicy szwalni i garbarni zmagają się z ekstremalnymi upałami, powodziami i zanieczyszczonym powietrzem. Tam, gdzie produkuje się nasze ubrania, życie staje się coraz trudniejsze.

Systemowy greenwashing

Coraz więcej konsumentów deklaruje chęć zmiany. Aż 72% badanych osób uważa, że marki odzieżowe powinny brać odpowiedzialność za proces produkcji, a 56% twierdzi, że informacje o zanieczyszczeniach zniechęciłyby ich do zakupu. Mimo to rzeczywista poprawa jest powolna. Dlaczego?

Wiele marek inwestuje w greenwashing – „zielone” metki, kampanie CSR i przekazy o „eko-kolekcjach” przykrywają brak zmian w masowej produkcji. Brak jawnych danych o skali emisji, zużyciu wody czy odpadach utrudnia klientom weryfikację. Na papierze wszystko wygląda coraz lepiej, choć realny wpływ na środowisko pozostaje niemal niezmieniony.

Branża modowa korzystała przez dekady z taniej pracy i zasobów globalnego Południa, a grupy najbardziej dotknięte degradacją środowiska miały najmniejszy wpływ na decyzje dotyczące produkcji i regulacji.

Jakie zmiany mogą wprowadzić firmy i politycy?

Odpowiedź na pytanie, jaki jest wpływ przemysłu modowego na zanieczyszczenie planety, prowadzi wprost do kolejnego: co da się z tym zrobić na poziomie systemowym. W publikacji „Moda i planeta” wskazano konkretne działania dla firm i decydentów, które mogą ograniczyć ślad środowiskowy całego sektora.

Co powinny zrobić marki odzieżowe?

Firmy modowe mają w rękach największe narzędzie zmiany – budżety inwestycyjne i kontrolę nad łańcuchami dostaw. Wśród najważniejszych kierunków działań wymienia się takie rozwiązania jak:

• ustalanie i ujawnianie celów redukcji emisji w całym łańcuchu dostaw,
• wspólne projekty w branży, które zmniejszają zużycie energii kopalnej w fabrykach,
• zwiększenie przejrzystości ścieków i chemikaliów używanych w produkcji,
• ograniczenie zużycia materiałów pierwotnych i rozwój recyklingu włókien,
• promowanie włókien takich jak bawełna organiczna zasilana wodą deszczową, konopie czy len,
• stawianie celów redukcji odpadów tekstylnych na każdym etapie.

Część marek już ogłosiła własne strategie: LPP realizuje program „For People For Our Planet”, H&M rozwija kolekcję Conscious z materiałów z recyklingu, Patagonia od lat inwestuje w naprawy i długowieczność produktów. Nie zmienia to faktu, że w skali globalnej takie działania nadal obejmują jedynie niewielki fragment rynku.

Jaką rolę mają rządy i Unia Europejska?

Bez twardych regulacji branża modowa będzie się zmieniać zbyt wolno. Rządy mogą wymagać od firm nie tylko deklaracji, ale też realnych wyników. Wśród najczęściej wskazywanych narzędzi znajdują się:

1. wdrażanie polityk zgodnych z Europejskim Zielonym Ładem i porozumieniem paryskim,
2. ustalenie obowiązkowych celów redukcji emisji i ograniczania odpadów,
3. wprowadzenie rozszerzonej odpowiedzialności producenta (EPR) dla tekstyliów,
4. zakaz spalania i składowania niesprzedanych ubrań, które można ponownie wykorzystać,
5. przepisy dotyczące praw człowieka i należytej staranności w łańcuchach dostaw.

Na poziomie międzynarodowym pojawiają się też dobrowolne inicjatywy, takie jak Karta Działań Przemysłu Modowego na rzecz Klimatu czy Pakt Mody. Zobowiązują one marki do ograniczenia emisji, poprawy logistyki transportu i ochrony oceanów. Nie są prawem, ale wyznaczają punkt odniesienia dla całej branży.

Jakie decyzje może podjąć konsument?

Czy pojedynczy wybór ubrania zmienia coś w obliczu miliardów sztuk produkowanych rocznie? Nie od razu, ale to właśnie masowe decyzje klientów utrzymują przy życiu model fast fashion. Firmy produkują tak dużo, bo widzą, że te produkty się sprzedają. Zmiana popytu stopniowo wymusza zmianę podaży.

Młodzieżowe inicjatywy – jak polska grupa Wear&Care tworzona przez licealistki – pokazują, że rośnie pokolenie bardziej świadomych konsumentów. Dla nich wybór materiału, długość użytkowania ubrania czy miejsce zakupu stały się aktem sprzeciwu wobec „mody kopalnej”.

Jak ograniczyć własny ślad modowy?

Codzienne decyzje zakupowe to ważny obszar, w którym możesz realnie zmniejszyć swój wpływ na środowisko. W praktyce sprowadza się to do kilku prostych nawyków:

• kupowanie rzadziej, ale rzeczy trwalszych i lepszej jakości,
• korzystanie z odzieży używanej i wymian ubrań,
• wybieranie materiałów naturalnych i certyfikowanych, jak len, bawełna organiczna czy lyocell,
• oddawanie zbędnych rzeczy do punktów zbiórki i recyklingu zamiast wyrzucania.

Coraz więcej marek przyjmuje zużyte tekstylia i zamienia je w nowe produkty lub surowiec do izolacji. Odpowiedzialny konsument sprawdza też, gdzie dana firma szyje ubrania i jakie ma standardy płacowe. Informacje o braku pracy dzieci, godnych wynagrodzeniach i audytach fabryk są często dostępne na stronach marek – tam, gdzie stanowią realną wartość, a nie tylko marketingowy slogan.

Według szacunków w globalnym obiegu jest już tyle odzieży, że mogłaby ubrać kolejne sześć pokoleń ludzi – zanim zaczniemy produkować nowe ubrania, warto lepiej wykorzystać to, co już mamy.